امروز، مهمترین چالش پیش روی ارتفاعات جنوبی مشهد، نه بازگشت مستقیم ساختوسازهای گسترده، بلکه بازگشایی و تکمیل محور کمربند جنوبی است؛ اقدامی که به باور بسیاری از کارشناسان، میتواند بار دیگر موتور مداخلات و توسعههای بعدی را در مهمترین تنفسگاه شرق کشور روشن کند. آیا قرار است این بار نیز هشدار صریح رهبر شهید انقلاب، با عناوین و توجیهات جدید، نادیده گرفته شود؟
این یک تذکر معمولی نبود؛ یک دستور صریح برای حکمرانی و صیانت از حقوق عمومی بود
در حافظه مدیریتی جمهوری اسلامی، برخی از بیانات رهبر شهید انقلاب، صرفاً توصیههایی اخلاقی یا فرهنگی نیستند؛ بلکه به دلیل صراحت، موضوع و مخاطب، در حکم یک جهتگیری روشن و راهبردی برای حکمرانی کشور تلقی میشوند. یکی از مهمترین این موارد، هشدار تاریخی ایشان درباره ارتفاعات جنوبی مشهد است.
رهبر شهید انقلاب در دیدار مسئولان محیط زیست، منابع طبیعی و فضای سبز در ۱۷ اسفند ۱۳۹۳، با اشاره مستقیم به وضعیت ارتفاعات جنوبی مشهد، با عباراتی کمسابقه فرمودند: «در مشهد ـ شهر ما ـ من رفتم دیدم طرف ارتفاعات جنوب شهر که درواقع مرکز تنفّس شهر است، دارند افرادی آن بالا خانه میسازند، هتل میسازند، ساختمانهای چند طبقه میسازند؛ اینها بد است، اینها غلط است؛ جرم بدانید اینها را».این عبارت کوتاه، درواقع، حاوی چند پیام بنیادین برای نظام حکمرانی کشور است. نخست آنکه ایشان ارتفاعات جنوبی را نه یک ذخیره زمین برای توسعه شهری و نه فرصتی برای کسب درآمد، بلکه «مرکز تنفس شهر» معرفی میکنند؛ تعبیری که نشان میدهد این محدوده، بخشی از زیرساخت مهم حیات شهری است. دوم آنکه مداخله در این عرصه را فقط اقدامی نامناسب یا ناهماهنگ با سیاستهای شهری نمیدانند، بلکه با صراحت از تعبیر «جرم» استفاده میکنند. سوم آنکه مخاطب این هشدار، تنها متخلفان نیستند؛ بلکه همه مدیران، سیاستگذاران، نهادهای نظارتی و دستگاههای مسئول را دربر میگیرد.
از این منظر، فرمایش رهبر شهید انقلاب را نمیتوان یک گلایه محلی یا یک هشدار مقطعی تلقی کرد. این سخن، بخشی از منظومه فکری و مدیریتی ایشان در حوزه عدالت، صیانت از بیتالمال، حفاظت از محیط زیست و دفاع از حقوق عمومی مردم است.
مسئله امروز ارتفاعات جنوبی چیست؟ بازگشایی کمربند جنوبی و آغاز یک مسیر پرمخاطره
اگرچه هشدار رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۳ ناظر بر روند ساختوسازها و تعرضهای کالبدی به ارتفاعات جنوبی بود، اما مسئله اصلی امروز، الزاماً تکرار همان الگوی گذشته نیست. چالش کنونی، بازگشایی و تکمیل محور کمربند جنوبی است؛ پروژهای که اگرچه با اهدافی همچون مدیریت ترافیک، افزایش تابآوری شهری و الزامات پدافند غیرعامل مطرح میشود، اما در عمل میتواند به مهمترین عامل بازتولید فشارهای توسعهای بر ارتفاعات جنوبی تبدیل شود.
تجربه توسعه شهری در ایران و جهان نشان داده است ایجاد زیرساختهای دسترسی، بهویژه راههای اصلی و کمربندی، صرفاً یک اقدام ترافیکی باقی نمیماند. جادهها، خود به موتور محرک توسعههای بعدی تبدیل میشوند؛ توسعههایی که بهتدریج، تقاضا برای خدمات، کاربریهای جدید، تأسیسات، بهرهبرداریهای اقتصادی و درنهایت مداخلات گستردهتر را ایجاد میکنند. از این منظر، نگرانی اصلی درباره کمربند جنوبی، صرفاً احداث یک مسیر عبوری نیست، بلکه آغاز فرایندی است که میتواند همان الگوهایی را که رهبر شهید انقلاب نسبت به آن هشدار داده بودند، با اشکال و عناوین جدید بازتولید کند.
بدون تردید، تأمین ایمنی شهر، ارتقای تابآوری و آمادگی برای شرایط بحرانی، از وظایف اساسی مدیریت شهری و حاکمیتی است، اما پرسش بنیادین این است که آیا میتوان برای افزایش ظرفیتهای اضطراری، در مهمترین تنفسگاه طبیعی یک کلانشهر، مداخلاتی انجام داد که آثار آن دائمی و گاه غیرقابل بازگشت باشد؟
اهمیت فرمایش صریح رهبر شهید انقلاب دقیقاً در همین نقطه آشکار میشود. ایشان در توصیف ارتفاعات جنوبی، از تعبیر «مرکز تنفس شهر» استفاده کردند؛ تعبیری که نشان میدهد این پهنه، خود یک زیرساخت حیاتی و راهبردی برای حیات شهر محسوب میشود. بر این اساس، هرگونه تصمیمگیری درباره ایجاد یا تکمیل مسیرهای ترافیکی، بازگشایی معابر یا توسعه زیرساختهای عمرانی در این محدوده، باید ابتدا به این پرسش پاسخ دهد که آیا نتیجه آن، تقویت یا تضعیف این مرکز تنفس خواهد بود.
تجربه جهانی نیز نشان میدهد راهکارهای پایدار مدیریت بحران و پدافند شهری، بیش از آنکه بر گسترش مداخلات کالبدی در عرصههای طبیعی متکی باشند، بر افزایش تابآوری شهری، توزیع متوازن زیرساختها و حفاظت از سرمایههای طبیعی استوارند. در چنین نگاهی، ارتفاعات جنوبی نه یک مانع توسعه، بلکه بخشی از زیرساخت راهبردی و غیرقابل جایگزین شهر مشهد محسوب میشوند.
ارتفاعات جنوبی فقط پهنهای طبیعی نیست، بخشی از هویت و حیات مشهد است
خطای بزرگ در مواجهه با ارتفاعات جنوبی مشهد، تقلیل این عرصه به یک موضوع صرفاً عمرانی یا حتی صرفاً زیستمحیطی است. این پهنه، در واقع، یک سرمایه چندبعدی و بیننسلی برای شهر مشهد محسوب میشود.
از منظر زیستمحیطی، ارتفاعات جنوبی بخشی از نظام طبیعی تهویه شهر، کنترل فرسایش، حفظ تنوع زیستی و تعدیل شرایط اقلیمی است. هرگونه مداخله گسترده در این محدوده، آثار خود را نه فقط در همان عرصه، بلکه در کل پهنه شهری مشهد آشکار خواهد کرد.
از منظر اجتماعی، این ارتفاعات متعلق به همه مردم هستند؛ نه گروهی خاص، نه بخشی از سرمایهگذاران و نه بهرهبرداران اقتصادی. هر بخشی از این عرصه که از دسترس عمومی خارج شود، درواقع بخشی از حق شهروندان، خانوادهها، جوانان و زائران برای بهرهمندی از طبیعت و فضای عمومی سلب شده است.
از منظر فرهنگی و هویتی نیز، ارتفاعات جنوبی بخشی از حافظه جمعی مشهد به شمار میروند. شهری که قرنها با افق کوهستانی و منظر طبیعی خود شناخته شده است، نمیتواند نسبت به تغییرات بنیادین در این میراث طبیعی بیتفاوت باشد. توسعهای که به حذف هویت شهری بینجامد، درنهایت نه توسعه، بلکه استهلاک سرمایههای تمدنی یک شهر است.
مسئله اصلی، اختلاف کارشناسی نیست؛ مسئله، اجرای صریح اوامر رهبر شهید انقلاب است
شاید بزرگترین خطا در مواجهه با این موضوع، آن باشد که آن را صرفاً به یک اختلاف نظر میان موافقان و مخالفان توسعه تقلیل دهیم. مسئله اصلی این نیست که کدام گروه کارشناسی استدلال قویتری دارد یا کدام مدل توسعه شهری مطلوبتر است.
مسئله اصلی آن است که رهبر شهید انقلاب، به صراحت درباره این محدوده سخن گفتهاند، آن را «مرکز تنفس شهر» نامیدهاند و مداخله در آن را مستوجب برخورد دانستهاند. در چنین شرایطی، پرسش بنیادین از همه مدیران و تصمیمگیران این است که نسبت طرحها و برنامههای جاری با این دستور صریح چیست؟ اگر قرار است بیانات رهبر شهید انقلاب در حوزههای مختلف اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مبنای سیاستگذاری و اقدام قرار گیرد، چگونه میتوان در موضوعی با این میزان صراحت و تأکید، به گونهای عمل کرد که شائبه نادیده گرفتن این مطالبه روشن شکل بگیرد؟
راه نجات؛ تبدیل مطالبه محیط زیستی به مطالبه اجرای اوامر رهبر شهید انقلاب
شاید زمان آن رسیده باشد که مطالبه حفاظت از ارتفاعات جنوبی مشهد، از سطح یک دغدغه صرفاً محیط زیستی فراتر رود و به یک مطالبه جدی در حوزه حکمرانی و اجرای اوامر رهبر شهید انقلاب تبدیل شود.
نخست، لازم است تمامی طرحها، مصوبات و پروژههای مؤثر بر ارتفاعات جنوبی، با محوریت انطباق با فرمایشات صریح رهبر شهید انقلاب مورد بازنگری قرار گیرند. دوم، تعیینتکلیف قانونی و قطعی ارتفاعات جنوبی به عنوان یک پهنه حفاظتشده شهری باید در اولویت دستگاههای مسئول باشد. سوم، لازم است همه نهادهای متولی، به صورت شفاف اعلام کنند در طول سالهای گذشته چه اقداماتی برای تحقق این مطالبه صریح انجام دادهاند و چه برنامهای برای جلوگیری از تکرار این روند دارند؟در کنار این موارد، رسانهها، دانشگاهیان، نخبگان، گروههای مردمی و شهروندان مشهد نیز مسئولیتی تاریخی بر عهده دارند. سکوت در برابر تضعیف تدریجی تنفسگاه شهر، صرفاً سکوت در برابر یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه سکوت در برابر تضییع حقوق نسلهای آینده و نادیده گرفتن یک مطالبه روشن و صریح است.
ارتفاعات جنوبی مشهد؛ آزمون وفاداری عملی به هشدار رهبر شهید انقلاب
شاید مهمترین نکتهای که نباید از نظر دور بماند، آن است که مسئله امروز ارتفاعات جنوبی، صرفاً یک مسیر ترافیکی یا یک پروژه عمرانی نیست. موضوع اصلی آن است که آیا بازگشایی کمربند جنوبی، به عنوان یک مداخله زیرساختی، زمینهساز دور جدیدی از فشارهای توسعهای بر این پهنه خواهد شد یا خیر. اگر پاسخ به این پرسش مثبت باشد، آنگاه باید پذیرفت حفاظت از «مرکز تنفس شهر»، نه از نقطه آغاز ساختوسازها، بلکه از نقطه آغاز ایجاد بسترهای توسعه و دسترسی باید مورد توجه قرار گیرد.
پرسش اصلی امروز این نیست که آیا یک مسیر ترافیکی یا یک راهکار پدافندی، در کوتاهمدت دارای توجیه اجرایی است یا خیر. پرسش اصلی این است آیا ما حاضریم درباره منطقهای که رهبر شهید انقلاب آن را «مرکز تنفس شهر» نامیدهاند، اصل حفاظت را به امری قابل مذاکره و استثناپذیر تبدیل کنیم؟
اگر ارتفاعات جنوبی، به تعبیر رهبر شهید انقلاب، «مرکز تنفس شهر» هستند، آنگاه هر طرح ترافیکی، عمرانی یا پدافندی باید ابتدا ثابت کند که به این مرکز تنفس آسیب نمیزند؛ نه آنکه اصل حفاظت از آن، نیازمند اثبات و دفاع دوباره باشد.
سرنوشت ارتفاعات جنوبی مشهد، تنها سرنوشت یک پهنه طبیعی نیست؛ این سرنوشت، معیاری برای سنجش میزان وفاداری عملی ما به آرمانها، هشدارها و اوامر آن انسان جلیلالقدر است.
نظر شما